Boshqaruv qarori tushunchasi
Boshqaruv qarori — bu shunchaki buyruq yoki hujjat emas. U o'z ichiga uchta tarkibiy qismni oladi:
- Axborot qismi — muammo, uning sabablari va vaziyat haqidagi ma'lumotlar;
- Tanlov qismi — muqobil variantlarni solishtirish va eng maqbulini tanlash;
- Tashkiliy qism — kim, nima, qachongacha, qanday resurs bilan bajarishi.
Mashhur boshqaruv nazariyotchisi Gerbert Saymon boshqaruvni mohiyatan qaror qabul qilish jarayoni deb ta'riflagan. Piter Drukerning fikricha esa, samarali rahbar ko'p qaror qabul qilmaydi, balki muhim qarorlarni puxta qabul qiladi va ularning ijrosini oxirigacha kuzatadi.
Qaror ijrochilar uni bajarib, natija hayotga tatbiq etilmaguncha — bu hali qaror emas, balki yaxshi niyat xolos.
— P. Druker g'oyasi asosida
Natijadorlik va samaradorlik: farqi nimada?
O'zbek tilidagi boshqaruv amaliyotida bu ikki atama ko'pincha aralashtiriladi. Tahlilni to'g'ri tashkil etish uchun ularni aniq farqlash zarur:
| Mezon | Natijadorlik (effectiveness) | Samaradorlik (efficiency) |
|---|---|---|
| Savol | “To'g'ri ishni qildikmi?” — maqsadga erishdikmi? | “Ishni to'g'ri qildikmi?” — resurslardan oqilona foydalandikmi? |
| O'lchov | Erishilgan natija / ko'zlangan natija | Erishilgan natija / sarflangan resurs |
| Misol | Murojaatlarni ko'rib chiqish muddati 15 kundan 7 kunga tushdi | Bunga rejadagi 300 mln o'rniga 250 mln so'm sarflab erishildi |
| Xavf | Natijaga har qanday narxda erishish | Arzon, lekin keraksiz ishni “samarali” bajarish |
Bu saytda natijadorlik deganda qarorning ko'zlangan maqsadlarga erishish darajasi, samaradorlik deganda esa shu natijaning sarflangan resurslarga nisbati tushuniladi.
“3E” modeli: tejamkorlik, samaradorlik, natijadorlik
Davlat moliyaviy nazorati va samaradorlik auditi (performance audit) amaliyotida keng qo'llaniladigan “3E” modeli qaror yoki dastur natijasini uch o'lchovda baholaydi:
Economy — tejamkorlik
Kerakli sifatdagi resurslar eng past narxda va o'z vaqtida olindimi?
Ko'rsatkich: reja va fakt xarajatlar nisbati.
Efficiency — samaradorlik
Resurslar va olingan mahsulot (xizmat) o'rtasidagi nisbat maqbulmi?
Ko'rsatkich: bir birlik natija tannarxi.
Effectiveness — natijadorlik
Belgilangan maqsadlarga erishildimi, kutilgan ta'sir yuzaga keldimi?
Ko'rsatkich: maqsadli indikatorlarga erishish darajasi.
Ba'zi yondashuvlarda to'rtinchi “E” — Equity (adolatlilik), ya'ni natijalar turli guruhlar o'rtasida adolatli taqsimlanganmi, degan mezon ham qo'shiladi. Bu, ayniqsa, ijtimoiy sohadagi qarorlar uchun muhim.
Boshqaruv qarorlarining turlari
Qaror turi uning natijadorligini qanday va qachon o'lchash kerakligini belgilaydi.
| Tasnif belgisi | Turlari | Tahlil uchun ahamiyati |
|---|---|---|
| Boshqaruv darajasi | Strategik, taktik, operativ | Strategik qarorlar natijasi 1–5 yilda, operativ qarorlarniki kunlar-haftalarda namoyon bo'ladi |
| Takrorlanuvchanlik (G. Saymon) | Dasturlashtirilgan (standart) va dasturlashtirilmagan (noyob) | Standart qarorlar uchun tayyor KPI mavjud; noyob qarorlar uchun ko'rsatkichlarni alohida ishlab chiqish kerak |
| Qabul qilish usuli | Yakka, kollegial, kollektiv | Kollegial qarorlarda mas'uliyat taqsimoti va “guruhli fikrlash” xavfi tahlil qilinadi |
| Asoslanish usuli | Ratsional (tahliliy), mulohazaga asoslangan, intuitiv | Intuitiv qarorlar ayniqsa keyingi (ex-post) tekshiruvni talab qiladi |
| Axborot aniqligi | Aniqlik, tavakkal (risk) va noaniqlik sharoitida | Noaniqlik sharoitidagi qarorni faqat natijasiga qarab emas, qabul qilingan paytdagi ma'lumotlar asosida ham baholash lozim |
| Rasmiylashtirish shakli | Buyruq, farmoyish, qaror, bayonnoma, ko'rsatma | Hujjatda maqsad va o'lchanadigan natija qayd etilganligi tekshiriladi |
Qaror qabul qilish jarayoni va natijadorlik tahlilining o'rni
Klassik ratsional modelga ko'ra qaror qabul qilish quyidagi bosqichlardan iborat. Natijadorlik tahlili — bu jarayonning yakuniy va ayni paytda keyingi siklni boshlab beruvchi bosqichi.
- Muammoni aniqlash — mavjud holat va istalgan holat o'rtasidagi farqni o'lchash.
- Maqsadni belgilash — SMART talablariga javob beruvchi maqsad va maqsadli ko'rsatkichlar.
- Axborot to'plash va tahlil — sabablar, cheklovlar, manfaatdor tomonlar.
- Muqobil variantlarni ishlab chiqish — kamida 2–3 ta real variant.
- Variantlarni baholash va tanlash — xarajat, foyda, tavakkal, amalga oshirish imkoniyati.
- Qarorni rasmiylashtirish — ijrochi, muddat, resurs, nazorat nuqtalari.
- Ijroni tashkil etish — kommunikatsiya, motivatsiya, muvofiqlashtirish.
- Monitoring — oraliq ko'rsatkichlarni muntazam kuzatish.
- Natijadorlikni baholash — maqsadga erishish darajasi, samaradorlik, sabablar.
- Teskari aloqa — qarorni davom ettirish, tuzatish yoki bekor qilish; tajribani qayd etish.
Amalda eng ko'p e'tibordan chetda qoladigan bosqichlar — 2-bosqich (o'lchanadigan maqsad qo'yilmaydi) va 9–10-bosqichlar (natija baholanmaydi va xulosa chiqarilmaydi). Natijadorlik tahlili aynan shu bo'shliqlarni to'ldiradi.
Boshqaruv qarori sifatining mezonlari
Qaror natijadorligini baholashdan oldin qarorning o'zi sifatli tayyorlanganmi, degan savolga javob berish kerak. Adabiyotlarda quyidagi mezonlar keng e'tirof etilgan:
- Asoslanganlik — qaror ishonchli ma'lumot va tahlilga tayanadi;
- Maqsadlilik — aniq va o'lchanadigan maqsadga yo'naltirilgan;
- O'z vaqtidalik — muammo dolzarb bo'lgan paytda qabul qilingan;
- Qonuniylik — amaldagi qonunchilik va vakolat doirasiga mos;
- Aniqlik va lo'ndalik — ijrochi, muddat, resurs bir ma'noli belgilangan;
- Bajarilishi mumkinligi — resurslar va imkoniyatlar bilan ta'minlangan;
- Moslashuvchanlik — vaziyat o'zgarsa, tuzatish mexanizmi bor;
- Nazorat qilinuvchanlik — natijani o'lchash usuli oldindan belgilangan.
Ushbu mezonlar asosida tayyor buyruq yoki qarorni SWOT tahlil bo'limida avtomatik tekshirish mumkin: faylni yuklasangiz, sayt hujjatning kuchli va zaif tomonlarini ko'rsatib beradi.
Tahlil qachon o'tkaziladi?
Oldindan baholash
Qaror qabul qilishdan oldin: kutilayotgan natija, xarajat va tavakkallar prognoz qilinadi. Maqsadli ko'rsatkichlar va bazaviy qiymatlar aynan shu bosqichda belgilanadi.
Joriy (oraliq) baholash
Ijro davomida: oraliq ko'rsatkichlar kuzatiladi, og'ishlar erta aniqlanadi va o'z vaqtida tuzatish choralari ko'riladi.
Keyingi baholash
Qaror ijrosi tugagach (odatda 3, 6, 12 oydan keyin): yakuniy natija, samaradorlik va uzoq muddatli ta'sir baholanadi, saboqlar chiqariladi.
Qaror natijadorligiga ta'sir etuvchi omillar
Ichki omillar
- Rahbarning malakasi va tajribasi;
- Axborotning to'liqligi va ishonchliligi;
- Ijrochilarning kompetensiyasi va motivatsiyasi;
- Resurslar (moliya, kadrlar, vaqt) bilan ta'minlanganlik;
- Tashkiliy madaniyat va ijro intizomi;
- Kommunikatsiya sifati — qaror mazmuni ijrochilarga to'g'ri yetkazilganmi.
Tashqi omillar
- Iqtisodiy vaziyat (narxlar, inflyatsiya, talab);
- Qonunchilik va tartibga soluvchi muhitdagi o'zgarishlar;
- Raqobatchilar va hamkorlar xatti-harakati;
- Texnologik o'zgarishlar;
- Ijtimoiy kayfiyat va aholining munosabati;
- Fors-major holatlar.
Kognitiv xatolar — ko'rinmas xavf
Psixolog Daniel Kaneman va boshqa tadqiqotchilar ko'rsatganidek, rahbarlar ham tizimli fikrlash xatolariga moyil. Ular qaror sifatini ham, uning natijasini xolis baholashni ham buzadi:
| Xato | Mohiyati | Tahlilga ta'siri |
|---|---|---|
| Tasdiqlash xatosi | O'z fikrini tasdiqlovchi ma'lumotni izlash | Natijasiz qaror “muvaffaqiyatli” deb talqin qilinadi |
| Ketgan xarajat tuzog'i (sunk cost) | “Shuncha pul sarfladik, to'xtatib bo'lmaydi” | Natija bermayotgan loyiha davom ettiriladi |
| Haddan ortiq ishonch | O'z prognozlariga ortiqcha baho berish | Maqsadlar real bo'lmagan darajada qo'yiladi |
| Guruhli fikrlash (groupthink) | Jamoada ziddiyatdan qochib, bir xil fikrga kelish | Muqobil variantlar va xavflar muhokama qilinmaydi |
| Natijaga qarab baholash | Qarorni faqat oqibatiga qarab “yaxshi/yomon” deyish | Omad va tahlil sifati aralashib ketadi |